Vleermuizen
Vleermuizen zijn nachtactieve, vliegende zoogdieren en voeden zich met insecten. Om insecten te kunnen vangen en zich te oriënteren in het donker gebruiken vleermuizen echolocatie. Hierbij worden ultrasone geluiden uitgestoten en geluisterd naar de echo van deze geluiden om afstand tot bepaalde voorwerpen te bepalen. Deze geluiden zijn soortspecifiek en kunnen met een zogenaamde batdetector beluisterd worden. Dit apparaat vangt de ultrasone geluiden op en maakt deze hoorbaar voor het menselijke gehoor. Aan de hand van klank, ritme en frequentie kan worden bepaald welke soort men hoort.
Natuurwetgeving
In Nederland kennen we 22 soorten vleermuizen. Deze zijn allen opgenomen in de Habitatrichtlijn bijlage IV en genieten daarmee zware bescherming op Europees niveau. De meest algemene soorten waar u tijdens werkzaamheden in Nederland mee te maken kunt krijgen zijn: gewone dwergvleermuis, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, meervleermuis, rosse vleermuis, ruige dwergvleermuis en watervleermuis.
Gewone grootoorvleermuis (Plecotus auritus)
Verblijfplaatsen
Vleermuizen gebruiken diverse objecten als verblijfplaats, grofweg op te delen in boombewonende en gebouwbewonende soorten. Boombewonende vleermuizen zijn onder andere te vinden in boomholtes, scheuren in bomen en onder afstaand schors. Gebouwbewonende vleermuizen zijn onder andere te vinden in zolders, kelders, spouwmuren, onder de dakpannen of in kleine holtes achter bijvoorbeeld de regenpijp, loodslabben, daklijsten en luiken.
Landschap
Vanwege het gebruik van echolocatie hebben sommige vleermuissoorten landschapselementen nodig om zich te oriënteren. Zo worden lijnvormige landschapselementen als bomenrijen en watergangen gebruikt als vliegroute of foerageergebied. Met name bomenrijen kunnen bij harde wind, door het creëren van luwte, een belangrijke rol spelen bij het beschikbaar houden van voedsel.
Onderzoek
Alle vleermuissoorten zijn in Nederland streng beschermd onder de Omgevingswet (voorheen Wet natuurbescherming), via bijlage IV van de Habitatrichtlijn. Om de kwaliteit van onderzoek en de bescherming van vleermuizen te waarborgen, zijn alle onderzoeksvoorwaarden vastgelegd in het Vleermuisprotocol van het Vleermuisvakberaad (Netwerk Groene Bureaus). Daarin staat per soort en per te toetsen functie welke arbeidsinspanning geleverd dient te worden en onder welke omstandigheden, zodat de kwaliteit van het onderzoek geborgd is.
Methoden
Batdetector onderzoek
Gangbaar batdetector onderzoek wordt uitgevoerd door een vleermuisexpert met een handheld batdetector. Het apparaat vangt de ultrasone roepen op, vertraagt ze tot een voor het menselijke gehoor hoorbare frequentie en neemt ze op voor analyse op de computer.
Warmtebeeldcamera's
Bij vrijwel al ons vleermuisonderzoek zetten wij standaard een warmtebeeldcamera in. Vleermuizen zijn warmer dan hun omgeving en springen daardoor in de warmtebeeldcamera duidelijk in beeld — ook hoog tegen een gevel, in een boomkruin of bij uitvliegen in vrijwel volledige duisternis. Hiermee kunnen wij verblijfplaatsen, aantallen uitvliegende dieren en gedrag (zwermen, balts) betrouwbaarder vaststellen dan met enkel een batdetector.
Batloggers
Een batlogger is een stationair opnameapparaat dat gedurende meerdere opeenvolgende nachten autonoom alle ultrasone vleermuisactiviteit binnen het bereik van de microfoon registreert. De opnames worden achteraf op kantoor uitgelezen en op soort gedetermineerd. Wij zetten batloggers in voor langdurige monitoring — bijvoorbeeld activiteits- of effectmonitoring rondom windturbines, mitigerende maatregelen of inrichtingsprojecten — en voor transectmetingen, waarbij een batlogger op een vast traject (per auto, fiets of boot) wordt meegevoerd om de activiteit over een groter gebied gestandaardiseerd in beeld te brengen. Wij werken met hoogwaardige full-spectrum loggers, zodat de opnames betrouwbaar zijn te analyseren.
Mistnet onderzoek
Voor enkele soorten — bijvoorbeeld baardvleermuis en Brandts vleermuis — is determinatie op geluid niet sluitend en is een dier in de hand nodig. Adviesbureau E.C.O. Logisch beschikt over de benodigde materialen en ontheffingen om vleermuizen veilig met mistnetten te vangen. In de hand kunnen we de soort betrouwbaar vaststellen, geslacht en leeftijd noteren en dieren voorzien van een zender voor vervolgonderzoek (zie Telemetrie). Mistnetvangsten zetten we alleen in wanneer minder ingrijpende methoden onvoldoende uitsluitsel geven.
Telemetrie
Bij deze methode worden vleermuizen van een kleine zender voorzien om het mogelijk te maken ze te volgen. Hierbij kunnen vliegroutes, foerageergebieden en verblijfplaatsen in kaart worden gebracht.
Boomcamera's en endoscoop
Boomholtes, scheuren en loszittend schors zijn vanaf de grond vaak niet goed te beoordelen. Wij beschikken over boomcamera's op telescoopstok, endoscopen en aanvullende camerasystemen om holtes inwendig te bekijken op geschiktheid als verblijfplaats, op sporen en op de aanwezigheid van vleermuizen. Voor holtes hoger in de boom beschikken wij over een eigen team van gecertificeerde boomklimmers, zodat ook holtes op grote hoogte zorgvuldig kunnen worden onderzocht en mitigerende maatregelen op hoogte gemonitord kunnen worden.
Internationaal
Enkele vleermuisexperts van Adviesbureau E.C.O. Logisch doen wetenschappelijk onderzoek naar verspreiding van vleermuissoorten, hun echolocatie-geluiden en ecologie in het tropisch regenwoud van Gabon. Enkele publicaties van dit onderzoek zijn hier te bekijken.
Veelgestelde vragen over vleermuisonderzoek
Wanneer is een vleermuisonderzoek verplicht?
Bij sloop, renovatie of kap van bomen waar vleermuizen kunnen verblijven, foerageren of langs kunnen vliegen. Een quickscan ecologie bepaalt welke soorten redelijkerwijs te verwachten zijn en welke functies (verblijfplaats, vliegroute, foerageergebied) niet zijn uit te sluiten. Voor die combinatie van soorten en functies is dan aanvullend onderzoek volgens het Vleermuisprotocol vereist.
Hoe lang duurt een vleermuisonderzoek?
Vleermuizen verblijven in de loop van het jaar op verschillende plekken: kraamkolonies in mei–juli, paarverblijven in augustus–september en winterverblijven in de koude maanden. Vliegroutes en foerageergebieden worden vooral in het zomerhalfjaar gebruikt. Om die functies én de te verwachten soorten betrouwbaar in beeld te brengen wordt een volledig vleermuisonderzoek conform protocol gespreid over het veldseizoen uitgevoerd — doorgaans van medio mei tot en met medio oktober, eventueel aangevuld met een wintercontrole. Een onderzoek omvat typisch 4 tot 7 veldbezoeken, afhankelijk van de te toetsen functies en de te verwachten soorten.
Wat kost vleermuisonderzoek?
De kosten hangen af van de omvang van het gebied, het aantal te toetsen functies en de bereikbaarheid. Voor een doorsnee renovatieproject in stedelijk gebied loopt het meestal van enkele duizenden euro tot ruim daarboven. Vraag een offerte aan voor een nauwkeurige inschatting op basis van uw plangebied.
Heb ik een omgevingsvergunning nodig voor vleermuizen?
Als uit onderzoek blijkt dat van één of meer aanwezige soorten een verblijfplaats, vaste vliegroute of essentieel foerageergebied wordt aangetast, is een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig. Die vraagt u aan via het Omgevingsloket bij de provincie. Wij verzorgen de aanvraag, het activiteitenplan en de mitigerende maatregelen, toegesneden op de betrokken soorten en functies.
Welke vleermuissoorten komen het meest voor in Nederland?
In stedelijk en agrarisch gebied: gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis, laatvlieger en rosse vleermuis. In bosrijke en waterrijke gebieden ook gewone grootoorvleermuis, watervleermuis en meervleermuis. Alle 22 in Nederland voorkomende soorten zijn streng beschermd via Habitatrichtlijn bijlage IV.
Wilt u meer weten? Neem contact op:
Adviesbureau E.C.O. Logisch
E-mail: algemeen@eco-logisch.com
Tel.: 0172-576072